Nếu bạn từng lên kế hoạch cho một chuyến đi Nhật Bản, có lẽ bạn đã dành hàng giờ để đọc các bài chia sẻ kinh nghiệm và checklist du lịch. Thật ra, trong vài tháng qua, mình cũng đã chia sẻ khá nhiều bài hướng dẫn để giúp mọi người chuẩn bị cho chuyến đi—từ 20 Mẹo Du Lịch Nhật Bản Giúp Chuyến Đi Của Bạn Suôn Sẻ & Thoải Mái Hơn cho đến bài tổng quát như Hiểu người Nhật qua những quy tắc ứng xử tưởng chừng vô hình.
Những bài hướng dẫn du lịch thông thường thường đưa cho bạn đúng một checklist các quy tắc khá cứng nhắc: Không tip; Không nói chuyện trên tàu; Không vừa đi vừa ăn, v.v. Nhưng những danh sách đó thường chỉ dừng lại ở việc “phải làm gì” mà hoàn toàn bỏ qua “tại sao”.
Nếu không có lời giải thích, rất nhiều quy tắc ứng xử này có thể khiến người ta cảm thấy như một danh sách những điều bất tiện riêng lẻ được đặt ra chỉ để làm khó khách du lịch. Bạn đi lòng vòng trong một đất nước xinh đẹp và tự hỏi tại sao những việc tưởng như rất đơn giản trong cuộc sống hàng ngày bỗng nhiên lại trở nên phức tạp đến vậy. Đó chính là điều mình muốn tìm hiểu sâu hơn trong bài viết này. Bởi sau vài lần đến Nhật Bản, mình bắt đầu nhận ra rằng rất nhiều quy tắc tưởng như chẳng liên quan đến nhau lại thực ra có một điểm chung. Chúng không phải đều là cùng một quy tắc, và cũng không phải tất cả đều xuất phát từ cùng một giai đoạn lịch sử. Nhưng chúng có chung một cách suy nghĩ về việc chúng ta cùng chia sẻ không gian với những người khác.
Một khái niệm giúp giải thích điều này là Wa (和)—ý niệm về sự hài hòa. Ở mức đơn giản nhất, wa nói về việc mọi người cùng sống và hòa thuận với nhau mà không liên tục làm phiền hay ảnh hưởng đến nhau. Đó là ý tưởng giữ cho môi trường xã hội thoải mái đối với tất cả mọi người, thay vì chỉ làm bất cứ điều gì thuận tiện nhất cho bản thân mình.
Rồi còn có Meiwaku (迷惑), có thể hiểu gần nhất là việc gây phiền toái, bất tiện hoặc làm ảnh hưởng đến người khác.
Mình nghĩ về hai khái niệm này như thế này: wa là sự hài hòa mà bạn muốn duy trì, còn meiwaku là sự xáo trộn mà bạn cố gắng không tạo ra.
Và một khi bắt đầu nhìn những quy tắc ứng xử hàng ngày ở Nhật qua lăng kính đó, một số điều ban đầu có vẻ kỳ lạ—thậm chí đôi khi gây khó chịu—bắt đầu trở nên dễ hiểu hơn rất nhiều.
Dưới đây là một vài ví dụ khiến mình chú ý.
1. Nghịch lý của sự sạch sẽ: Tại sao thùng rác lại biến mất?
Một trong những điều đầu tiên du khách nhận thấy ở Nhật Bản là gần như không có thùng rác công cộng. Ban đầu điều này khá kỳ lạ. Làm thế nào một đất nước có thể sạch đến mức như vậy trong khi lại có quá ít chỗ để vứt rác?
Câu trả lời thực ra có cả khía cạnh lịch sử lẫn văn hóa. Thùng rác công cộng đã được dỡ bỏ ở nhiều nơi sau vụ tấn công bằng khí sarin trên tàu điện ngầm Tokyo năm 1995, một thảm kịch trong đó chất hóa học đã được giấu bên trong các thùng rác công cộng. Mối lo ngại về an ninh này đóng một vai trò lớn trong việc khiến những thùng rác công cộng biến mất.
Nhưng trong khi vấn đề an ninh quốc gia là nguyên nhân khiến chúng bị dỡ bỏ, thì meiwaku lại là lý do đường phố vẫn tiếp tục sạch sẽ sau đó. Thay vì mong thành phố phải đặt một cái thùng rác cách vài bước chân, mọi người đơn giản học cách tự chịu trách nhiệm với những gì mình mang vào không gian công cộng. Nếu bạn mua một món ăn vặt mà không có thùng rác nào gần đó, bạn mang một cái bao theo mình cho đến khi tìm được chỗ thích hợp để vứt. Điều này rất phù hợp với ý tưởng meiwaku: đừng để lại đống rác của mình cho người khác phải dọn.
Nhưng ở đây cũng có wa. Giữ cho phần nhỏ không gian công cộng mà mình đang sử dụng được sạch sẽ cũng góp phần tạo nên một nơi mà mọi người đều có thể cùng nhau sử dụng một cách thoải mái.
Bạn cũng sẽ thấy một ý tưởng tương tự trong các nhà vệ sinh công cộng. Nhiều nơi không có khăn giấy hoặc một thùng rác lớn cạnh bồn rửa. Thay vào đó, mọi người thường mang theo hankachi, tức một chiếc khăn tay bằng vải cá nhân. Bạn dùng khăn của mình để lau tay, nhờ đó giảm lượng giấy và lượng rác mà người khác phải giải quyết. Dĩ nhiên, những chiếc thùng rác nhỏ bên trong buồng vệ sinh vẫn được cung cấp cho những thứ cần được bỏ vào đó.
Đây là một điều rất nhỏ, nhưng nó phản ánh một ý tưởng lớn hơn: sự tiện lợi của bạn không nhất thiết phải trở thành gánh nặng của người khác.
2. Nghịch lý của sự kết nối: Không gian âm thanh trên tàu
Cũng chính quy tắc vô hình đó giúp giải thích tại sao những chuyến tàu điện đông người lại yên tĩnh đến vậy. Lần đầu tiên bước lên một chuyến tàu đông nghẹt vào giờ cao điểm ở Nhật, sự im lặng ấy có thể khiến bạn hơi bất ngờ. Hàng trăm người chen chúc trong một không gian chật hẹp, nhưng không ai nói chuyện lớn tiếng, gọi điện thoại, hay mở video với âm thanh bật ra ngoài.
Đối với một nền văn hóa nơi tiếng ồn đôi khi là dấu hiệu của sự thân thiện và gắn kết cộng đồng, điều này rất dễ tạo cảm giác lạnh lùng hoặc không thân thiện—như thể tất cả mọi người đang cố tình phớt lờ nhau.
Nhưng hãy nhìn nó từ góc độ khác.
Trên một chuyến tàu đông người, bạn không thể kiểm soát không gian riêng về mặt thể chất của mình. Bạn vốn đã đứng sát vai với những người hoàn toàn xa lạ. Bạn không thể tạo thêm khoảng trống xung quanh mình. Nhưng thứ bạn có thể kiểm soát là lượng âm thanh mà bạn mang vào không gian chung đó. Vì vậy, mọi người thường nói nhỏ và tránh gọi điện thoại. Bạn đã ở trong không gian vật lý của người khác rồi; bạn không cần phải chiếm luôn cả không gian âm thanh của họ.
Đây là nơi meiwaku và wa giao nhau rất đẹp. Bạn không muốn làm phiền những người xung quanh, và khi tất cả mọi người đều góp phần của mình, một không gian nơi hàng trăm người xa lạ có thể cùng tồn tại tương đối yên bình được tạo ra.
Và điều thú vị là sự yên tĩnh đó không nhất thiết có nghĩa là mọi người không thân thiện. Bạn thử hỏi đường một người nào đó xem, có khi bạn sẽ nhận được điều hoàn toàn ngược lại. Có những người sẵn sàng đi xa hơn rất nhiều để giúp đỡ, có khi còn đi bộ cùng mình qua vài dãy phố chỉ để chắc chắn rằng chúng mình đang đi đúng hướng. Sự ấm áp vẫn ở đó. Chỉ là nó không phải lúc nào cũng được thể hiện qua những cuộc trò chuyện xã giao với người lạ.
3. Cuộc đối đầu trên thang cuốn: Quy định và áp lực xã hội
Thang cuốn là một ví dụ thú vị khác cho thấy phép lịch sự ở Nhật có thể phức tạp hơn một “quy tắc” đơn giản.
Nếu từng đi du lịch khắp Nhật Bản, có lẽ bạn đã nhận thấy mọi người thường xếp hàng đứng về một bên của thang cuốn, để trống bên còn lại. Quy ước chính xác có thể khác nhau tùy từng vùng—Tokyo theo truyền thống đứng bên trái, trong khi Osaka nổi tiếng với việc đứng bên phải.
Điều thú vị là Nhật Bản đã có những chiến dịch kêu gọi mọi người đứng cả hai bên thay vì đi bộ trên thang cuốn, chủ yếu vì việc đi bộ có thể gây tai nạn và ảnh hưởng đến những người cần sự ổn định hơn. Thế nhưng những thói quen cũ lại cực kỳ khó thay đổi. Bạn vẫn sẽ thấy những người đi làm tự động xếp thành một hàng ở một bên, để trống phía còn lại cho những người muốn đi bộ.
Tại sao? Bởi vì ở đây có một dạng áp lực xã hội khác đang tác động. Hãy tưởng tượng bạn đang đứng yên trên một chiếc thang cuốn đông người trong khi người phía sau rõ ràng đang rất vội. Ngay cả khi đứng yên về mặt kỹ thuật là hành vi an toàn hơn, việc chặn đường người đó có thể khiến bạn cảm thấy mình đang tạo ra một dạng meiwaku rất trực tiếp. Đó là một mâu thuẫn nhỏ khá thú vị giữa một quy định chính thức và một thói quen xã hội đã ăn sâu:
Làm theo chiến dịch an toàn, hay đừng làm phiền người đang đứng phía sau mình?
Và đây là một trong những tình huống mà wa giúp giải thích tại sao hành vi xã hội không phải lúc nào cũng thay đổi chỉ vì một tấm biển chính thức bảo mọi người làm khác đi.
(Nếu muốn hình dung môi trường ga tàu đông đúc và nhanh đến mức nào khi mọi thứ không diễn ra như dự tính, bạn có thể đọc câu chuyện thực tế của chúng mình trong bài IC Card ở Nhật – những điều nhỏ khiến bạn dễ lúng túng.)
4. Nghịch lý của sự hào phóng: Tại sao để lại tiền tip lại làm xáo trộn hệ thống?
Đối với nhiều du khách phương Tây, để lại tiền tip gần như là một phản xạ. Phục vụ tốt? Để lại thêm một chút. Phục vụ xuất sắc? Để lại nhiều hơn.
Vì vậy, khi đến Nhật Bản và được bảo rằng đừng tip, bạn có thể cảm thấy gần như mình đang làm sai. Nhưng tiền tip không đơn giản chỉ là chuyện người phục vụ có xứng đáng được nhận thêm tiền hay không. Sự hiếu khách của Nhật Bản theo truyền thống gắn liền với omotenashi—cung cấp dịch vụ chu đáo vì đó là một phần trách nhiệm của việc phục vụ khách, chứ không phải vì khách được kỳ vọng sẽ thưởng thêm sau đó. Việc tặng một món quà bất ngờ hoặc đưa thêm tiền cũng có một khía cạnh xã hội. Nó có thể tạo ra một nghĩa vụ mà mối quan hệ ban đầu vốn không có.
Một lần nữa, vấn đề không phải là sự hào phóng là điều xấu. Mà là hiểu rằng đôi khi sự hào phóng có thể vô tình tạo ra một nghĩa vụ không được dự tính hoặc làm thay đổi mối quan hệ vốn được mong đợi giữa khách hàng và nhân viên. Đối với người Nhật, việc cho tip bị xem là xem thường. Với họ, phục vụ tốt là trách nhiệm chứ không phải để bạn cho thêm tiền tip sau đó.
Nói cách khác, ngay cả ý tốt của bạn cũng có thể vô tình tạo ra meiwaku. Và việc duy trì mối quan hệ đúng như những gì cả hai bên mong đợi lại giúp giữ được sự hài hòa trong tương tác—một ví dụ nhỏ khác của wa.
5. Tại sao đồ ăn đường phố thường phải ăn tại chỗ: Điều cấm kỵ về việc vừa đi vừa ăn
Một cảnh thường gặp khác có thể khiến du khách bối rối là cách ứng xử với đồ ăn vặt. Bạn mua một xiên đồ ăn nóng hổi, thơm phức từ một quầy hàng ven đường hoặc lấy một lon nước từ máy bán hàng tự động, và phản xạ tự nhiên có thể là vừa đi vừa ăn. Nhưng nhìn xung quanh, bạn sẽ thường nhận thấy mọi người dừng lại và ăn ngay tại đó. Cách làm này thường được gọi là tránh tabearuki, tức vừa đi bộ vừa ăn.
Tại sao? Vừa đi vừa ăn có thể tạo ra đủ loại vấn đề nhỏ trong một không gian công cộng đông đúc. Bạn có thể va vào ai đó và làm thức ăn đổ lên người họ. Bạn có thể làm rơi vụn thức ăn hoặc nước sốt. Bạn có thể phải cầm theo một chiếc bao bì dính đầy nước sốt vì gần đó không có thùng rác. Đứng yên tại chỗ trong lúc ăn giúp giữ những thứ lộn xộn nhỏ đó lại ngay nơi bạn mua thức ăn.
Một lần nữa, sự bất tiện đối với cá nhân là rất nhỏ: “Mình phải đứng đây ăn năm phút.” Nhưng lợi ích lại thuộc về tất cả mọi người: vỉa hè dễ đi lại hơn và những thứ bừa bộn vẫn nằm ở nơi mua bán mà bạn có thể vứt rác sau khi ăn.
Đó là meiwaku dưới một hình thức rất thực tế.
Và khi tất cả mọi người đều tuân theo cùng một cách ứng xử, nó góp phần tạo nên wa—một không gian công cộng mà mọi người có thể cùng sử dụng một cách thoải mái.
(Nếu bạn đang tự hỏi quy tắc này áp dụng thế nào khi đi cùng gia đình và phải xoay xở giữa những khu ẩm thực đông đúc, hãy xem hướng dẫn của mình về Du Lịch Nhật Bản Cùng Trẻ Nhỏ & Tuổi Teen để có thêm một số ý tưởng thực tế giúp việc tham quan diễn ra suôn sẻ hơn.)
6. Cái bẫy của sự sạch sẽ: Cởi giày nhưng không bao giờ đi chân trần
Đến một lúc nào đó, bạn sẽ bước vào một nhà hàng truyền thống, một ngôi đền hoặc một nhà nghỉ cổ và nhìn thấy lối vào quen thuộc genkan, báo hiệu rằng bạn cần cởi giày.
Bạn tháo giày ra, bước lên sàn gỗ được nâng cao sạch sẽ hoặc những tấm chiếu tatami mỏng manh bằng đôi chân trần, rồi nhận ra mình vừa vô tình phạm phải một lỗi ứng xử khá nghiêm trọng.
Ý tưởng cơ bản của việc cởi giày khá dễ hiểu: giữ bụi bẩn từ bên ngoài không bị mang vào một không gian vốn cần được giữ sạch. Và nếu nghĩ theo cách đó, cả quá trình này hoàn toàn hợp lý. Lối vào tạo ra một ranh giới rõ ràng giữa thế giới bên ngoài và không gian sạch sẽ bên trong. Bạn không muốn mang bụi bẩn lên tatami, và cũng không muốn người bước vào sau mình phải tiếp nhận đống bẩn mà mình mang vào.
Đây lại là một ví dụ nhỏ cho thấy một việc tưởng như là lựa chọn cá nhân—mình làm gì với đôi giày của mình—thực ra lại ảnh hưởng đến tất cả những người sử dụng không gian đó sau mình. Cởi giày là một cách cơ bản để giữ cho không gian trong nhà dùng chung được sạch sẽ.
Tuy nhiên, đi chân trần hoàn toàn trên những sàn nhà sạch sẽ đó lại được xem là một hành vi vi phạm Meiwaku. Da chân trần có thể truyền dầu tự nhiên và mồ hôi trực tiếp lên những vật liệu tự nhiên mỏng manh như tatami, khiến chúng khó vệ sinh hơn cho nhân viên.
Tránh meiwaku đúng nghĩa có nghĩa là luôn mang vớ sạch, hoặc bỏ thêm một đôi vớ mới vào túi xách nếu bạn dự định mang sandal trong những chuyến đi mùa hè.
Và nếu bạn thuê kimono, bạn sẽ gặp thêm một chi tiết nhỏ khác: loại giày gỗ truyền thống (guốc), hay geta, được mang cùng vớ xỏ ngón tabi. Mang vớ đi guốc quả thật khá khó, nhất là ở Nhật đường đi thường lên cao xuống dốc, bạn nên cẩn thận nếu đi không quen!
(Chúng mình cũng từng nói đến những yêu cầu tương tự khi bước vào các không gian truyền thống và những điều cần làm quen trong bài review Trải nghiệm mặc kimono ở Nhật: Không chỉ là chụp ảnh, nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về bối cảnh văn hóa của việc thuê trang phục truyền thống.)
7. Ranh giới về giác quan: Xì mũi nơi công cộng
Nếu chẳng may bị cảm nhẹ hoặc dị ứng trong lúc đang khám phá Nhật Bản, phản xạ tự nhiên của bạn có thể là lấy khăn giấy ra và xì mũi ngay trên tàu hoặc khi đang đi qua một ngôi đền. Làm vậy, rất có thể bạn sẽ cảm nhận ngay một sự thay đổi khá lạnh lùng trong bầu không khí xung quanh.
Trong khi các nền văn hóa phương Tây thường xem việc hít mũi liên tục là khó chịu và xì mũi là cách giải quyết sạch sẽ, lịch sự, thì Nhật Bản lại nhìn nhận điều này gần như ngược lại. Xì mũi trong không gian công cộng dùng chung được xem là không vệ sinh và là một mối đe dọa trực tiếp về mặt giác quan đối với sức khỏe của cả nhóm.
Cách giải quyết lịch sự để tránh meiwaku?
Bạn hít mũi thật nhẹ cho đến khi có thể vào một buồng vệ sinh riêng, hoặc đeo khẩu trang y tế để hoàn toàn hạn chế vi khuẩn của mình trong môi trường chung.
Một lần nữa, bạn không chỉ nghĩ đến câu hỏi: “Mình muốn làm gì ngay lúc này?”
Bạn nên nghĩ: “Việc mình làm sẽ ảnh hưởng đến những người xung quanh như thế nào?”
Và câu hỏi đó thực sự là sợi chỉ xuyên suốt cả bảy ví dụ trên.
Thay đổi góc nhìn về một Nhật Bản trên bưu thiếp
Cần một chút thời gian để làm quen với một nơi mà sự lịch sự thường có nghĩa là hòa mình vào xung quanh và giữ dấu ấn cá nhân của mình ở mức nhỏ nhất, thay vì bắt chuyện xã giao.
Ban đầu, một số phong tục có thể khiến bạn cảm thấy quá nghiêm khắc.
“Tại sao mình không thể vứt cái này ở đây?”
“Tại sao mình không được nói chuyện trên tàu?”
“Tại sao mình phải đứng đây để ăn đồ ăn vặt?”
“Tại sao mình không thể để lại tiền tip?”
“Tại sao lại có quá nhiều quy tắc nhỏ như vậy?”
Nhưng một khi bắt đầu nhìn chúng qua những ý niệm wa và meiwaku, các quy tắc không còn có vẻ ngẫu nhiên như trước nữa.
Wa là bức tranh lớn hơn: duy trì một không gian nơi mọi người có thể cùng sống bên cạnh nhau một cách thoải mái. Meiwaku là lời nhắc rằng hành động của bạn có thể làm xáo trộn sự hài hòa đó, ngay cả khi sự bất tiện mà bạn gây ra đối với bản thân mình dường như rất nhỏ.
Và còn một điều khác nằm bên dưới cả hai ý niệm này: sự cân nhắc đến người khác.
Bạn bắt đầu nhận ra rằng câu hỏi không phải lúc nào cũng là: “Mình được phép làm gì?”
Đôi khi, câu hỏi đơn giản chỉ là: “Việc mình làm sẽ ảnh hưởng đến những người xung quanh như thế nào?”
Sự thay đổi trong cách nhìn đó đã thay đổi cách mình nhìn rất nhiều điều nhỏ nhặt trong cuộc sống hàng ngày ở Nhật. Mang theo ly cà phê cả ngày vì không tìm được thùng rác không còn khiến mình cảm thấy đó là một sự bất tiện khó chịu nữa.
Giữ nhỏ giọng trên tàu không còn khiến mình có cảm giác mọi người đang lạnh lùng hay không thân thiện.
Đứng bên cạnh quầy đồ ăn để ăn thay vì vừa đi vừa ăn trên đường phố bắt đầu trở nên hoàn toàn hợp lý.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa là mọi phong tục của Nhật Bản đều có thể được giải thích chỉ bằng một từ. Nhật Bản là một đất nước có lịch sử lâu dài, nhiều khác biệt giữa các vùng miền và rất nhiều quy tắc được hình thành vì những lý do rất cụ thể. Nhưng hiểu về wa và meiwaku cho mình một cách nhìn tốt hơn rất nhiều về những quy tắc đó. Thay vì xem chúng như một danh sách dài những điều mà khách du lịch phải học thuộc, mình bắt đầu nhìn thấy những quyết định nhỏ mà mọi người đưa ra mỗi ngày để giữ cho một không gian chung được tốt đẹp. Và có lẽ đó mới là phần mình thấy thú vị nhất.
Bạn không cần phải là người Nhật mới hiểu được ý tưởng này. Tất cả chúng ta đều cùng chia sẻ không gian với những người khác. Tất cả chúng ta đều biết cảm giác khi hành vi của người khác khiến một nơi đông đúc trở nên khó di chuyển hơn, ồn ào hơn, bẩn hơn hoặc đơn giản là khó chịu hơn.
Nhật Bản chỉ khiến bạn ý thức rõ hơn rất nhiều về mối quan hệ giữa hành vi của mỗi cá nhân và không gian chung xung quanh mình.
Một khi bạn ngừng hỏi: “Tại sao chuyện này lại bất tiện cho mình?”
và bắt đầu hỏi: “Điều này đang bảo vệ điều gì cho tất cả mọi người?”
thì một số quy tắc ứng xử khó hiểu nhất của Nhật Bản bắt đầu trở nên dễ hiểu hơn rất nhiều.
Và đột nhiên, những gì ban đầu có vẻ chỉ là một tập hợp những quy tắc kỳ lạ dành cho khách du lịch lại bắt đầu giống như một điều có liên kết chặt chẽ hơn nhiều: một cách để hàng triệu người cùng chia sẻ những không gian giống nhau có thể cùng sống và sinh hoạt với nhau.
Còn bạn thì sao? Nếu đang lên kế hoạch cho một chuyến đi Nhật Bản, điều nào trong số này khiến bạn bất ngờ nhất? Hoặc nếu bạn đã từng đến Nhật, “quy tắc bất thành văn” nào khiến bạn khó làm quen nhất?
