Khi du lịch ở Nhật, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra rằng sự lịch thiệp như được dệt nên trong từng nhịp sống hằng ngày. Nhật Bản nổi tiếng với sự sạch sẽ, trật tự và lễ phép — nhưng tất cả những điều đó đều bắt nguồn từ những phép tắc thường nhật, ăn sâu trong văn hoá. Với nhiều du khách châu Á, những điều này có thể khá quen thuộc. Nhưng với khách phương Tây, một số thói quen và phép tắc — như cởi giày khi vào nhà hoặc trao/nhận đồ bằng 2 tay — có thể cần chút thời gian để thích nghi.
Trong bài viết này, mình sẽ chia sẻ những “luật bất thành văn” và những cử chỉ nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn ở Nhật Bản, để bạn có thể dễ dàng hòa nhập và thể hiện sự tôn trọng trong mọi trường hợp.
Phép lịch sự hằng ngày
- Chào hỏi & cúi đầu: Ở Nhật, một cái cúi nhẹ thay thế cho cái bắt tay. Mức độ cúi thể hiện sự tôn trọng của bạn.
- Cách nói chuyện lịch sự: “Sumimasen” (xin lỗi) và “arigatou gozaimasu” (cảm ơn rất nhiều) là hai cụm từ bạn sẽ nghe thường xuyên. Mình luôn học những câu chào cơ bản như “Xin chào”, “Tạm biệt”, “Cảm ơn”, “Xin lỗi” ở bất kỳ nơi nào mình đến — vì đó là cách thể hiện sự nỗ lực học ngôn ngữ địa phương, và dân bản xứ sẽ rất thích thú khi biết bạn đang cố gắng tìm hiểu văn hóa của họ.
- Cởi giày: Hãy bỏ giày khi vào nhà, ryokan (nhà trọ truyền thống), đền, chùa, hoặc thậm chí một số phòng thử đồ. Sạch sẽ là biểu hiện của sự tôn trọng, vì vậy hãy xếp giày ngay ngắn và mang dép trong nhà nếu có. Nhớ giữ vớ sạch và không rách — không chỉ để đẹp mà còn vì vệ sinh, bởi bạn sẽ để chân trần sau khi tháo giày. (Dân Tây Phương ít có thói quen này; họ thường đi giày ngay cả trong nhà!)
- Không đi chân trần: Khi vào nhà của bất cứ ai, nếu bạn đi chân trần thì sẽ bị xem là bất lịch sự và không sạch. Nếu bạn mang dép hoặc sandal vào mùa nóng, hãy mang theo một đôi vớ sạch để mang khi vào nhà.
- Nhận và đưa đồ bằng hai tay: như phép mà người Việt Nam được dạy từ bé, nhưng dần lớn thì ít người giữ được nề nếp này. Tuy nhiên, ở Nhật thì lớn bé gì cũng tuân thủ theo quy tắc này. Cách bạn trao tặng quan trọng không kém gì món quà.
- Xếp hàng: Luôn đứng thành hàng gọn gàng — dù là lên tàu, xe buýt hay thang cuốn. Người Nhật rất quy cũ, nên tránh vô ý chen ngang vào nơi mọi người đang xếp hàng!
- Không gian cá nhân: Mỗi người cần không gian cá nhân, nên tránh đứng hoặc ngồi quá gần người không quen khiến họ khó chịu, và giữ giọng nói nhẹ nhàng nơi công cộng.
- Tuân thủ quy tắc: Người Nhật tuân thủ luật lệ không phải vì bị ép buộc, mà vì nó giúp cuộc sống trôi chảy hơn. Hãy đi theo chỉ dẫn, mũi tên, và tôn trọng “giờ yên tĩnh” — ngay cả khi không ai để ý. Đừng thờ ơ với những quy tắc; đến đúng giờ và trật tự là những giá trị quan trọng.
Phép tắc khi ăn uống
- Những điều kiêng kỵ khi dùng đũa:
- Không cắm đũa thẳng đứng trong bát cơm (vì giống như cắm bát nhang – điều này giống như quan niệm của người Việt mình nè).
- Không chuyền thức ăn từ đũa này sang đũa khác. Hành động này giống như tập tục kotsuage (dùng đũa gắp từng mẩu xương vào bình tro) và hashi-watashi (dùng đũa để gắp chuyền xương cốt người chết để cho vào hũ xương cốt). Trong 2 tập tục trên, họ ví “xương” như đũa. Cho nên đây là tối kỵ của phong tục Nhật.
- Gác đũa ngang bát khi bát vẫn còn thức ăn – đây được xem là bạn chê đồ ăn trong bát nên không muốn ăn nữa; đây là xúc phạm đến đầu bếp.
- Không xiên thức ăn bằng đũa; hành động này rất thất lễ.
- Không chỉ trỏ hoặc vung đũa trong không khí.
- Không chơi đùa với đũa.
- Nếu ăn chung, hãy dùng đầu đũa ngược lại (chưa chạm miệng) để gắp thức ăn.
- Trước và sau bữa ăn: Nói “Itadakimasu” (tạm dịch “xin trân trọng đón nhận”) trước khi ăn và “Gochisousama deshita” (“cảm ơn vì bữa ăn ngon”) sau khi ăn.
- Húp mì: Ở Nhật, húp mì xì xụp là điều bình thường, thậm chí là lịch sự — thể hiện sự cảm ơn với món ăn (đặc biệt là ramen, soba, udon). Ngược lại với phương Tây, nơi tiếng húp bị xem là bất lịch sự. Tuy nhiên, nhai nhóp nhép, ợ hay tạo tiếng động khi ăn vẫn bị coi là thô.
- Ăn hết phần ăn: Ăn sạch bát đến hạt cơm cuối cùng cho thấy bạn đánh giá cao món ăn, là 1 cách khen và cám ơn đầu bếp.
- Không hỉ mũi trên bàn ăn: Khỏi phải nói, điều này bị xem là rất bất lịch sự.
Quy tắc trên thang cuốn
- Ở vùng Tokyo (Kanto): đứng bên trái, nhường lối bên phải cho người muốn đi nhanh.
- Ở vùng Osaka (Kansai): ngược lại, đứng bên phải, dành bên trái cho những người vội, muốn đi chứ không đứng 1 chỗ.
Đây là quy tắc ngầm để di chuyển hiệu quả. Nếu không chắc, cứ làm theo người địa phương quanh bạn — miễn đừng chặn lối là được!
Ứng xử nơi công cộng
- Trên tàu lửa:
- Nói chuyện: Giữ điện thoại ở chế độ im lặng (không reo), tránh nói to hoặc gọi điện. Giữ không khí yên tĩnh, chỉ nói chuyện nhỏ nhẹ nếu cần. Bạn có thể nói chuyện ở khoang nối giữa các toa.
- Dành chỗ ngồi ưu tiên cho người cần (người già, người khuyết tật, phụ nữa mang thai, v.v.)
- Ăn uống: Không ăn trên tàu địa phương, trừ khi đi shinkansen (tàu cấp tốc đường dài).
- Nhà hàng và cửa hàng:
- Đúng giờ: Người Nhật cực kỳ đúng giờ. Nếu bạn đến trễ, có thể bị từ chối phục vụ.
- Không boa: Ở Nhật, boa tiền bị xem là xúc phạm người phục vụ!
- Thanh toán: Đừng đưa tiền trực tiếp cho thu ngân — hãy đặt lên khay nhỏ họ chuẩn bị sẵn. Khi nhận lại tiền thối hoặc thẻ, bạn nên nhận bằng hai tay.
- Rác: Thùng rác rất hiếm trên đường phố, nên bạn hãy mang theo 1 túi để giữ rác đến khi tìm thấy chỗ bỏ thích hợp. Dĩ nhiên, đừng vứt bừa ra đường!
- Ăn khi đi bộ:
- Không nên vừa ăn vừa đi; bị xem là thiếu lịch sự. Nếu cần, bạn có thể đứng ăn bên cạnh hoặc trước cửa tiệm.
- Hút thuốc: Không hút khi đi bộ hoặc trên đường phố; có khu vực hút thuốc riêng. Khách sạn và nhà hàng cũng phân khu hút thuốc và không hút thuốc rõ ràng.
- Thể hiện tình cảm: Việc nắm tay nơi công cộng giờ đã phổ biến hơn, nhưng hôn và ôm ấp nơi công cộng vẫn bị xem là không phù hợp với văn hóa Nhật.
Đền, chùa
- Rửa tay và miệng ở khu vực thanh tẩy (chozuya) trước khi vào.
- Không chụp ảnh trong khu vực linh thiêng trừ khi có biển cho phép.
- Cúi nhẹ trước và sau khi cầu nguyện.
- Ăn mặc chỉnh tề, tránh hở hang. Vào mùa nóng, bạn nên mang theo khăn choàng để khoác thêm khi vào đền chùa.
Tư thế
Điều này khiến mình khá bất ngờ — hoá ra ngồi vắt chéo chân bị xem là thiếu tôn trọng người xung quanh!
Vì sao?
- Ngồi vắt chân biểu hiện sự kiêu ngạo hoặc coi thường người khác trong các tình huống trang trọng, đặc biệt nếu người trẻ ngồi như vậy trước mặt người lớn tuổi. Thậm chí, mình từng thấy video có một ông cụ tỏ ra rất bực mình chỉ vì cô gái trẻ ngồi cạnh vắt chân!
- Lộ lòng bàn chân: Lòng bàn chân được xem là “bẩn” và ô uế, nên việc để người khác thấy là điều tối kỵ.
Thay vào đó, hãy ngồi với hai chân đặt thẳng trên sàn hoặc khép gọn. Trong hoàn cảnh thân mật, có thể thoải mái hơn một chút, nhưng chuẩn mực dành cho phụ nữ và nam giới có khác tí về sự khắt khe. Nhìn chung, tư thế khép chân vẫn tốt nhất.
- Nơi công cộng: Trên tàu, tránh vắt chân, nhất là khi có đông người.
- Không khí thân mật: Phép tắc có thể dễ dãi hơn, nhưng vẫn nên giữ tư thế gọn gàng.
Mình cảm thấy rằng, bên cạnh việc tìm hiểu điểm đến hay hoạt động vui chơi, hiểu về văn hoá của một đất nước còn quan trọng hơn nhiều. Nếu không biết những điều cơ bản này, người Nhật có thể bị hiểu lầm là lạnh lùng, trong khi thực ra họ đang thể hiện sự tôn trọng bằng cách giữ yên lặng và khoảng cách cá nhân.
Du lịch ở Nhật không chỉ là ngắm cảnh đẹp — mà là để hiểu về văn hoá và sự tôn trọng đã tạo nên đời sống hằng ngày của họ. Khi bạn bắt đầu để ý, bạn sẽ nhận ra chính những cử chỉ nhỏ, yên lặng ấy mới là điều làm cho Nhật Bản trở nên đặc biệt.
Hội Du Lịch của Nhật đã chia sẻ vài đoạn video ngắn để giúp du khách hiểu hơn về văn hóa và cách ứng xử của họ. Bạn có thể xem tại đây:
Making Memories 
Leave a comment